Σάββατο, 18 Σεπτεμβρίου 2010

Κριτικές προσεγγίσεις στιχουργικής - Νίκος Γκάτσος, ο ύπατος στιχουργός

Το να αναλυθεί και να μελετηθεί μια στιχουργική δημιουργία μπορεί να φανεί σε πολλούς περιττό ή εύκολο ή ανούσιο. Ότι όμως κι αν ο καθένας μας νομίζει ένα είναι το βέβαιο, ανεξαρτήτως του τι πιστεύουμε. Η μελέτη και η ανάλυση ενός και μόνο ποιήματος-στιχουργήματος μπορεί να χρειαστεί από ώρες μέχρι και μήνες ίσως και πολύ σπάνια ακόμη και χρόνια. Πολλές φορές δεν είναι καθόλου εύκολο να αντιληφθούμε την πραγματική αξία μιας δημιουργίας. Αυτό που όλοι εκλαμβάνουμε από την πρώτη ανάγνωση ή ακρόαση ενός στιχουργήματος ή ενός τραγουδιού είναι το «σημαίνον». Πέρα από αυτό όμως πολλές φορές υπάρχει και η υποσυνείδητη ή συγκεκαλυμμένη επικοινωνία του δημιουργού. Αυτό που εμφανίζεται σαν «σημαινόμενο». Στο παρόν κείμενο δεν γίνεται προσπάθεια να αναδειχθεί κάποιο σημαντικό στοιχείο «σημαινόμενου» υπό την σκοπιά της αισθητικής προσέγγισης κάποιων στιχουργημάτων-ποιημάτων του Νίκου Γκάτσου. Στο παρόν κείμενο γίνεται προσπάθεια να αναδειχθεί η βαθιά καλλιέργεια, η αγάπη, η συνέπεια και η ευσυνειδησία του Νίκου Γκάτσου απέναντι σε όσα έγραψε. Μια παρουσίαση με παράλληλη παραίνεση των αναγνωστών να ανατρέξουν στους στίχους του Νίκου Γκάτσου σχετικά με την διαχείριση της τεχνικής αρτιότητάς του.
Ο κυρ Νίκος είναι ένας από τους λίγους μέγιστους «μάστορες» των στίχων που με κάθε του δημιουργία επιτύγχανέ το αισθητικό αποτέλεσμα, την φαινομενικά δημιουργική απλότητα αλλά αυτό που θαύμασα περισσότερο από όλα στον κυρ Νίκο είναι η τεχνική του αρτιότητα. Είναι η κορύφωση της συνειδητοποιημένης γραφής. Έχω βρει πολλά τραγούδια με συνειδητοποιημένη τεχνική αρτιότητα. Το μέγεθος όμως της τεχνικής αρτιότητας του Νίκου Γκάτσου δεν το συνάντησα σε τέτοια έκταση.

Ο κυρ Νίκος ήταν διαβασμένος και να το θυμάστε για πάντα αυτό. Ο κυρ Νίκος ήξερε, και πάντα πρόσεχε, τι έγραφε. Ήταν και είναι από τους ελάχιστους.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ο κυρ Νίκος είναι ο Νίκος Γκάτσος μας.

Μια ανάλογη τεχνική αρτιότητα έχω εντοπίσει στον Λευτέρη Παπαδόπουλο και στον «Ερωτόκριτο» του Βιτσέντζου Κορνάρου. Όμως την έκταση και το μέγεθος συνέπειας του κυρ Νίκου στην τεχνική αρτιότητα δεν ξέρω αν θα το ξαναπετύχω. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον «Ερωτόκριτο» ο Κορνάρος δεν εμφανίζει απλά τεχνική αρτιότητα αλλά κάνει χρήση τοπικών λεκτικών ιδιωμάτων προκειμένου να την διατηρήσει.

Δεδομένου ότι οι στιχουργικές συνθέσεις στην ελληνική γλώσσα πλέον αποκτούν πιο εύπλαστες συνθήκες παρουσίας πρέπει ίσως να αντιμετωπιστούν με περισσότερη ελαστικότητα κάποια στοιχεία στη σύγχρονη στιχουργική που αφορούν τον χαρακτήρα και την παρουσία των χασμωδιών όταν μπορούν οι συνιζήσεις να τις υπεραγκωνίσουν. Οι χασμωδίες αποτέλεσαν και αποτελούν σημαντικά στοιχεία μελέτης της γλώσσας. Οι χασμωδίες επίσης αποτέλεσαν την αιτία αναπροσαρμογής γλωσσικών στοιχείων προκειμένου αυτές να αντιμετωπιστούν ως γλωσσικές αδυναμίες. Η μετάβαση στο μονοτονικό σύστημα και αναπροσαρμογή της γλώσσας δίνουν περισσότερη ευελιξία στην μελοποιημένη ποίηση. Ίσως κάποια στοιχεία της μετρικής που αποδόθηκαν από το κίνημα των δημοτικιστών θα έπρεπε να αναθεωρηθούν αλλά αυτό είναι ένα ζήτημα που αφορά τους πανεπιστημιακούς. Ένα βασικό στοιχεία όμως που δεν αλλάζει και διατηρείται αμετάβλητο σε βάθος χρόνου είναι το κυρίαρχο στοιχείο της στιχουργικής. Η ομοιοκαταληξία.
Και ρωτώ.
Τι θα ήταν η σημερινή στιχουργική χωρίς μέτρο και ομοιοκαταληξία;
Θα ήταν ελεύθερη ποίηση.
Ε, τότε όποιος δεν επιθυμεί την στιχουργική ας μελοποιήσει ή ας ασχοληθεί με την ελεύθερη ποίηση. Δεν συντρέχουν όμως λόγοι να αφανίσουμε την στιχουργική, ένα κατά κάποιον τρόπο αυτόνομο είδος ποίησης. Η στιχουργική είναι το ποιητικό εκείνο είδος που επαγωγικά μας συνδέει με την προσωδία, το αρχαίο είδος ποίησης που διακρινόταν για την χρονική εναλλαγή μακρών και βραχέων συλλαβών. Η σημερινή στιχουργική διακρίνεται για την εναλλαγές στις τονισμένες και άτονες συλλαβές. Είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ αρχαίας και νέας ελληνικής που προέκυψε από τους μετασχηματισμούς της γλώσσας μας από τα αρχαία χρόνια μέχρι και τις μέρες μας.
Και η ομοιοκαταληξία;
Η ομοιοκαταληξία είναι η τεχνική που οδηγεί στην ταχύτερη επίτευξη του αισθητικού-ακουστικού αποτελέσματος. Όλες οι τέχνες έχουν κανόνες. Οι κανόνες δεν κάνουν τη ζωή μας δυσκολότερη. Οι κανόνες μας δείχνουν τον συντομότερο δρόμο για την επίτευξη του αισθητικού αποτελέσματος.
Ρωτήστε ένα επαγγελματία φωτογράφο πόσες φορές του απέδωσε ο «κανόνας των τρίτων» ταχύτερο αισθητικό αποτέλεσμα.
Ρωτήστε ένα ζωγράφο πόσες φορές του έδωσαν οι κανόνες προοπτικής ταχύτερο δυνατό αποτέλεσμα.
Έτσι και οι κανόνες στην στιχουργική μας δείχνουν τον δρόμο για ένα ταχύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Μέτρο και ομοιοκαταληξία. Κι όταν δεν είμαστε ικανοί να τους ακούσουμε λόγω έλλειψης ταλέντου, τους μισούμε, τους παραβαίνουμε, δεν τους αποδεχόμαστε και τους κατηγορούμε. Και ποιος ο ισχυρισμός μας; Ποιητική άδεια!
Λάθος. Ποιητική άδεια δεν υφίσταται. Και ο κυρ Νίκος δεν έκανε χρήση τέτοιας άδειας. Επειδή ήδη ο αναγνώστης έχει αρχίσει να κουράζεται μπαίνω στο «κυρίως πιάτο».
Τι είναι ή ομοιοκαταληξία;

Ομοιοκαταληξία: Δύο ή περισσότεροι στίχοι που ομοιοκαταληκτούν όταν τα τελευταία τονισμένα φωνήεντά τους και όλοι οι έπειτα από αυτά φθόγγοι, αν υπάρχουν, ηχούν απαράλλαχτα.


Επαναλαμβάνω: Ηχούν απαράλλαχτα

Δηλαδή, άλλο η λέξη «Ξέρω» και άλλο η λέξη «Θέλω». Το λάμδα και το ρο δεν ηχούν καθόλου όμοια.
Ναι αλλά θα πει κάποιος.
«Εγώ βρήκα λάθος σε ομοιοκαταληξία και παρόλα αυτά το τραγούδι έγινε χρυσός δίσκος».
Σίγουρα, έχει συμβεί και θα ξανασυμβεί. Ρωτήστε όμως ένα μουσικό, θα ήθελε να γίνει χρυσός ένας δίσκος του ενώ οι μουσικές του θα έχουν λάθος συγχορδίες;
Αυτό περίπου είναι και η σωστή ομοιοκαταληξία, οι συγχορδίες του λόγου.

Πάμε παραπέρα. Είδαμε την απλή ομοιοκαταληξία. Υπάρχει όμως και η πλούσια ομοιοκαταληξία.
Τι είναι; Είναι το ζευγάρωμα λέξεων που δεν ανήκουν στο ίδιο είδος.
Δηλαδή, ρήμα-ουσιαστικό, ρήμα-επίθετο, επίθετο-ουσιαστικό και πάει λέγοντας.
Πάει και αυτό.

Και τώρα στο προκείμενο. Ο κυρ Νίκος.

Θα σα παραθέσω τους στίχους ενός τραγουδιού του Νίκου Γκάτσου. Οι στίχοι του τραγουδιού είναι σε οξύτονη ομοιοκαταληξία. Η οξύτονη ομοιοκαταληξία δεν είναι και η πλέον δύσκολη για ένα στιχουργό. Στο συγκεκριμένο κομμάτι θα δείτε πως αναδεικνύεται το επίπεδο ενός στιχουργού. Πέρα από αυτό, ακολούθως, θα δείτε και πως μπόρεσε ο Νίκος Γκάτσος να κάνει την υπέρβαση. Το τραγούδι είναι το «Είχα φυτέψει μια καρδιά».

Με τ' αστεράκι της αυγής
στο παραθύρι σου να βγεις
κι αν δεις καράβι του νοτιά
να ΄ρχεται από την ξενιτιά
στείλε με τ' άσπρα σου πουλιά
γλυκά φιλιά

Με τ' αστεράκι της αυγής
στο παραθύρι σου να βγεις
κι αν δεις καράβι του νοτιά
να 'ρχεται από την ξενιτιά
στείλε με τ' άσπρα σου πουλιά
χίλια γλυκά φιλιά

Είχα φυτέψει μια καρδιά
στου χωρισμού την αμμουδιά
μα τώρα που ήρθα να σε βρω
με δαχτυλίδι και σταυρό
γίνε το φως μου και του κόσμου η ξαστεριά
κι απ' το παλιό μας το κρασί
δώσ' μου να πιω και πιες κι εσύ
να μείνω αγάπη μου για πάντα στην πικρή στεριά

Ας το δούμε τεχνικά όμως.

Οι πρώτοι δύο στίχοι δεν ομοιοκαταληκτούν απλά. Ο Νίκος Γκάτσος πάει ένα βήμα παραπέρα και ταυτίζει και το γράμμα που είναι ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΟΝΙΣΜΟ ΤΟΥ ΣΤΙΧΟΥ!
Αυγής-βγείς.
Και σαν να μην έφτανε αυτό, το ομοιοκατάληκτο ζεύγος περιέχει αντίλαλο καθώς η λέξη «βγεις» περιέχεται ολόκληρη στην λέξη «Αυγής» και επιπροσθέτως οι λέξεις ανήκουν σε διαφορετικό είδος! Ο ορισμός της ΤΕΛΕΙΑΣ ομοιοκαταληξίας!
Συνεχίζουμε.
Νοτιά- ξενιτιά
Σε δεύτερο στίχο στο ίδιο τραγούδι ταυτίζονται τώρα δύο (!) γράμματα πριν τον τελευταίο τονισμό του στίχου!
Συνεχίζει ο κυρ Νίκος και στο τρίτο ζεύγος ταυτίζει και πάλι ΔΥΟ γράμματα πριν τον τελευταίο τονισμό!
Πουλιά- φιλιά

Τρίτη φορά, στο ίδιο τραγούδι, το ίδιο φαινόμενο!
Πουλιά- φιλιά

Τέταρτη φορά στο ίδιο τραγούδι! (οποιοσδήποτε άλλος στιχουργός θα είχε αρκεστεί σε όσα μέχρι τώρα έκανε, παρόλα αυτά ο κυρ Νίκος συνεχίζει!)
Καρδιά- αμμουδιά

Ο κυρ Νίκος όχι μόνο συνεχίζει αλλά στο επόμενο ζεύγος παράγει ξανά το φαινόμενο του αντίλαλου (η μία λέξη περιέχεται στην άλλη) αλλά και ταυτίζει ΞΑΝΑ δύο γράμματα πριν τον τελευταίο τονισμό αλλά και επιπλέον ζευγαρώνει δύο διαφορετικά μέρη του λόγου!!!
Βρω- σταυρό

Κι αν νομίζετε ότι μέχρι εδώ ο κυρ Νίκος τα έδωσε όλα σε τεχνική κάνετε λάθος.
Ο κυρ Νίκος κάνει ένα βήμα παραπέρα ακόμη κι από αυτό που έως τώρα πολλοί από εμάς θα θεωρούσαν ήδη ασύλληπτο.
Προσέξτε
Ζευγαρώνει δύο λέξεις
Ξαστεριά-στεριά
Πηγαίνει την ομοιοκαταληξία 5 βήματα πιο πριν κα φυσικά έχει παραγάγει για Τρίτη φορά αντίλαλο και σαν να μην έφτανα όλα αυτά έχει δημιουργήσει και εσωτερική ομοιοκαταληξία!!!
Ο στίχος
«γίνε το φως μου και του κόσμου η ξαστεριά»
εμφανίζει εσωτερική ομοιοκαταληξία μεταξύ του «φως μου» και «κόσμου»!!!

Ο κυρ Νίκος είναι Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ!!!

Ο τελευταίος στίχος, μετά από όλα όσα είδαμε ζευγαρώνει τις λέξεις
Κρασί- εσύ
Με παράλληλη ταύτιση ενός γράμματος πριν το τελευταίο τονισμό.

Μετά από όλα αυτά τα προσεκτικά μελετημένα και χαρισματικά μαγικά του Νίκου Γκάτσου έχω να πω μόνο ένα πράγμα.

Αν ο κυρ Νίκος οριζόταν ως μονάδα μέτρησης της στιχουργικής, τότε στην Ελλάδα οι στιχουργοί θα μπορούσαν να μετρηθούν στα δάχτυλα των δυο μας χεριών και πολύ πιθανό να μας περίσσευαν και δάχτυλα… (για να μην παρεξηγηθώ λόγω της τοποθέτησής μου, εγώ δεν θα βρισκόμουν στα καταμετρημένα δάχτυλα).

Δεν υπάρχουν σχόλια: