Σάββατο, 18 Σεπτεμβρίου 2010

Κριτικές προσεγγίσεις στιχουργικής - Γιάννη Μηλιώκα "Για το καλό μου"

Θα επιχειρήσω να κάνω κάποιες κριτικές προσεγγίσεις θέλοντας να παραμείνω, κατά το δυνατό, εντός ενός αντικειμενικού πλαισίου τοποθετήσεων και όπου τοποθετούμαι υποκειμενικά θα προσπαθώ να το κάνω κινούμενος πάνω στην γραμμή της ευρείας κοινής λογικής.
Πριν απ’ όλα θα ήθελα να ξεκαθαρίσω την θέση μου.
Δεν είμαι κριτικός λογοτεχνίας ούτε και κάποιος επιστήμονας γύρω από γλωσσικά ζητήματα. Με εφόδια μου την μελέτη κάποιων βιβλίων γύρω από λογοτεχνικά και γλωσσικά ζητήματα επιχειρώ να αξιοποιήσω αυτά που διάβασα. Θεωρώ ότι κάθε φορά που πρέπει να κάνει κάποιος αξιολόγηση οφείλει να την κάνει εν ψυχρώ αποφεύγοντας προσωπικές εμπάθειες οι οποίες θα τον οδηγήσουν να επιχειρεί να παρουσιάσει το ατομικό του γούστο σε παγκόσμια αλήθεια συνοδεία ποικίλων επιθέτων. Εκτιμώ ότι αν θέλουμε να έχει κάποιο ειδικό βάρος ο λόγος μας θα πρέπει να αποφεύγουμε τις ακρότητες και να διαχωρίζουμε το τι εμείς βρίσκουμε κακό, κακόγουστο, πρόχειρο ή άτεχνο χωρίς να τοποθετούμε την προσωπική μας άποψη σαν να είναι ένα κριτήριο γενικά αποδεκτό.

Στιχουργική
Είναι αξιωματικά κατανοητό ότι η στιχουργική είναι ποίηση. Η στιχουργική αποτελεί μια μορφή ποίησης και διαφέρει σε σχέση με την ελεύθερη ποίηση λόγω του ότι φέρει κάποιους τεχνικούς κανόνες οι οποίοι αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της (μέτρο, ομοιοκαταληξία, επιτόνιση και πολλά άλλα). Ενδεχόμενη έλλειψη χαρακτηριστικών που ορίζουν την στιχουργική οδηγεί σε προσέγγιση της ελεύθερης ποίησης. Ο στιχουργός καλείται ή επιδιώκει να δημιουργήσει ένα λογοτεχνικό έργο με στόχο αυτό να είναι μελοποιήσιμο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι, ίσως, εκείνος που θα θέσει τον θεμέλιο λίθο για την δημιουργία ενός τραγουδιού.

Ο στιχουργός πρέπει να προσέξει πολλές συνιστώσες προκειμένου να συμβάλει ουσιαστικά ώστε ένα τραγούδι να έχει καλά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Συγκεκριμένα, πρέπει να αποφεύγει τις χασμωδίες, τις ατελείς ομοηχίες (συνηχήσεις) να προσέχει τις επιτονίσεις του, την μετρική του και πολλά άλλα. Ταυτόχρονα όμως καλείται να αξιοποιήσει όλο το εύρος που παρέχει μια γλώσσα να εκμεταλλευτεί όλα τα γλωσσικά, λογοτεχνικά και συντακτικά φαινόμενα με τρόπο τέτοιο ώστε να γίνουν σύμμαχοί του. Δεδομένου ότι όπως προανέφερα η στιχουργική αποτελεί μορφή ποίησης εξυπακούεται ότι είναι θεμιτό και ενίοτε επιδιωκόμενο να αξιοποιούνται λογοτεχνικές έννοιες όπως αλληγορίες, διασκελισμοί, αμφισημίες, μονόλογοι, αφηγήσεις, διδαχές, ειρωνία, δράμα, πλάγιοι λόγοι, διάλογοι, αναδιπλώσεις, ηθογραφίες και ατέλειωτα ακόμα χαρακτηριστικά λογοτεχνικών κειμένων. Θα πρέπει να έχει επίγνωση ότι δύναται να αξιοποιήσει υπέρ του τα πάντα γύρω από τη γλώσσα.

Κάπου εδώ όμως μπαίνω στον κορμό του παρόντος θέματος προκειμένου να προσεγγίσω με κριτική διάθεση ένα τραγούδι. Επίλεξα ένα τραγούδι του Γιάννη Μηλιώκα προκειμένου να κάνω αυτή την προσπάθεια. Να σημειώσω ότι θεωρώ τον Γιάννη Μηλιώκα έναν ιδιαίτερα ταλαντούχο και ξεχωριστό δημιουργό επειδή επιλέγει να δημιουργεί τραγούδια «τοποθετήσεις» και δεν φοβάται να εκφράσει στα τραγούδια του ακόμη και λέξεις που πολλοί φοβούνται.
Το τραγούδι είναι το «Για το καλό μου»
Ας δούμε λοιπόν τους στίχους του τραγουδιού.

Είδα ένα κόσμο να γκρεμίζεται μπροστά μου
είδα να γίνεται γιαπί η γειτονιά μου
για το καλό μου

Είδα τα δέντρα που σκαρφάλωνα κομμένα
σε φορτηγό τα όνειρά μου φορτωμένα
για το καλό μου

Είδα το δάσκαλο να με χτυπάει με ζήλο
είδα τα χέρια μου πρησμένα από το ξύλο
είδα τα νεύρα μου σιγά σιγά να σπάνε
με καλοσύνη και στοργή να με χτυπάνε

Για το καλό μου για το καλό μου
ώσπου δεν άντεξε στο τέλος το μυαλό μου
πήρε ανάποδες στροφές για το καλό μου
και είμαι στο θάλαμο εννιά για το καλό μου
στην ηρεμία για να βρω τον εαυτό μου

Είδα να κόβουν τη μπουκιά για την μπουκιά μου
ρούχα να φτιάχνουν απ' τα ρούχα τα παλιά μου
για το καλό μου

Είδα τη μάνα μου να κλαίει απελπισμένα
είδα το γέρο μου να φεύγει για τα ξένα
για το καλό μου

Είδα τους φίλους μου να σκίζονται για μένα
είδα να θέλουν να ξεκόψω από σένα
είδα χαράματα να με τραβάν στο τμήμα
για να γλιτώσω το κελί να πω το ποίημα

Για το καλό μου για το καλό μου
ώσπου δεν άντεξε στο τέλος το μυαλό μου
πήρε ανάποδες στροφές για το καλό μου
και είμαι στο θάλαμο εννιά για το καλό μου
στην ηρεμία για να βρω τον εαυτό μου

Για το καλό μου για το καλό μου
έχει μουδιάσει το κορμί και το μυαλό μου
ενέσεις χάπια ηλεκτροσόκ για το καλό μου
σήμερα πήρανε νεκρό τον διπλανό μου
ενώ παλεύω για να βρω τον εαυτό μου
κι έχω κρυμμένο το σουγιά για το καλό μου

Εκ πρώτης βλέπουμε ότι τα μέτρα των στίχων είναι προσεγμένα ώστε να παράγεται ένα ομοιόμορφο μετρικό αποτέλεσμα. Αυτό είναι ένα δεδομένο που και βοηθάει την μελοποίηση των στίχων αλλά και βοηθάει να παραχθεί καλλίτερο αισθητικό αποτέλεσμα.
Στο τραγούδι διακρίνονται τα εξής δομικά στοιχεία.
Η πρώτη στροφή που αποτελείται συνολικά από 6 στίχους.

Είδα ένα κόσμο να γκρεμίζεται μπροστά μου
είδα να γίνεται γιαπί η γειτονιά μου
για το καλό μου

Είδα τα δέντρα που σκαρφάλωνα κομμένα
σε φορτηγό τα όνειρά μου φορτωμένα
για το καλό μου

Οι στίχοι είναι χωρισμένοι σε 2 τρίστιχα. Το κάθε τρίστιχο αποτελείται από ένα ζεύγος παροξύτονων ομοιοκατάληκτων στίχων 6,5 μέτρων και έναν τρίτο με 2,5 μέτρα όμοιο με τον τρίτο στίχο της δεύτερης τριάδας στίχων της ίδιας στροφής.
Με την ίδια ακριβώς συνέπεια μέτρων και ομοιοκαταληξίας εμφανίζεται και η δεύτερη στροφή.

Είδα να κόβουν τη μπουκιά για την μπουκιά μου
ρούχα να φτιάχνουν απ' τα ρούχα τα παλιά μου
για το καλό μου

Είδα τη μάνα μου να κλαίει απελπισμένα
είδα το γέρο μου να φεύγει για τα ξένα
για το καλό μου

Παρατηρείστε με πόση συνέπεια είναι πάντα (συντακτικά και μετρικά) τονισμένες οι συλλαβές 4, 8, 12 και μάλιστα παρόλο που ο στίχος «Για το καλό μου» διαφέρει σε μέτρα διατηρεί και αυτός τόνο στην τέταρτη συλλαβή. Ο τονισμός αυτός είναι, βιβλιογραφικά, υποδειγματικός στον ιαμβικό δεκατρισύλλαβο.
Μέχρι εδώ, οι δύο στροφές του κομματιού είναι άψογες τεχνικά και σε μέτρο και σε ομοιοκαταληξία καθώς επίσης δεν εμφανίζουν πουθενά ατελείς ομοηχίες.

Στην περαιτέρω δομή του κομματιού θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα στιχουργικά μέρη

Είδα το δάσκαλο να με χτυπάει με ζήλο
είδα τα χέρια μου πρησμένα από το ξύλο
είδα τα νεύρα μου σιγά σιγά να σπάνε
με καλοσύνη και στοργή να με χτυπάνε

Και

Είδα τους φίλους μου να σκίζονται για μένα
είδα να θέλουν να ξεκόψω από σένα
είδα χαράματα να με τραβάν στο τμήμα
για να γλιτώσω το κελί να πω το ποίημα

Αποτελούν «γέφυρες» προκειμένου να κλιμακωθεί η δραματικότητα της μουσικής και του στίχου. Οι δύο αυτές γέφυρες διατηρούν σχεδόν την ίδια τεχνική αρτιότητα με τις δύο στροφές, με ελάχιστες τυπικές παρεκκλίσεις που όμως μετρικά δεν διαφοροποιούνται. Συγκεκριμένα, στους στίχους

Είδα το δάσκαλο να με χτυπάει με ζήλο

&

είδα χαράματα να με τραβάν στο τμήμα

δεν έχουν συντακτικό τονισμό αλλά έχουν μετρικό τονισμό και οι δύο στο «με» του ρυθμικού ιάμβου. Επίσης παρόλο που οι δύο λέξεις «τμήμα» και «ποίημα»

είδα χαράματα να με τραβάν στο τμήμα
για να γλιτώσω το κελί να πω το ποίημα

φαινομενικά ίσως να προκαλέσουν σε κάποιον υποψίες συνήχησης δεν φέρουν συνήχηση καθώς όλοι ξέρουμε ότι ακουστικά η λέξη «ποίημα» ακούγεται «ποί(η)μα» και μάλιστα δεδομένης της διατήρησης του μέτρου στα «οί» και «η» υπεισέρχεται το φαινόμενο της συνίζησης και αποτελούν μια κοινή τονισμένη, και άρα συνεπή, στην ομοιοκαταληξία μετρική συλλαβή.

Για το τελευταίο εξάστιχο θα μιλήσω μετά την εξέταση του ρεφρέν.

Η επωδός (ρεφρέν)

Για το καλό μου για το καλό μου
ώσπου δεν άντεξε στο τέλος το μυαλό μου
πήρε ανάποδες στροφές για το καλό μου
και είμαι στο θάλαμο εννιά για το καλό μου
στην ηρεμία για να βρω τον εαυτό μου

Πρώτος στίχος 5 μέτρα
Όλοι οι άλλοι στίχοι 6,5 μέτρα σε πλήρη αρμονία με την υπόλοιπη δομή.
Η διαφοροποίηση του πρώτου στίχου σε 5 μέτρα είναι πολλές φορές αναμενόμενη όπως επίσης και γενικότερα οι μετρικές διαφοροποιήσεις των επωδών είναι πολλές φορές αναγκαίες για την σηματοδότηση της κορύφωσης ενός τραγουδιού. Τη συγκεκριμένη διαφοροποίηση δεν θα μπορούσαμε σε καμία περίπτωση να την μέμψουμε καθώς αποτελεί τον προθάλαμο της εισόδου στο μέρος της νοηματικής κορύφωσης του τραγουδιού.
Συμπέρασμα λοιπόν είναι ότι μιλάμε για ένα τεχνικά άρτιο τραγούδι σε στιχουργικό επίπεδο.

Ας περάσουμε όμως στο νοηματικό επίπεδο να δούμε τι και πως αποδίδεται από τον δημιουργό. Ως γενικό χαρακτηριστικό θα μπορούσαμε να πούμε ότι το τραγούδι είναι πολύ «δυνατό».
Τι είναι όμως αυτό το δυνατό και γιατί το αισθανόμαστε;
Θα μπορούσαμε ίσως να το αποκωδικοποιήσουμε και να δούμε τελικά τι συμβαίνει;
Ας κάνουμε μια προσπάθεια.
Το τραγούδι γενικότερα κινείται σε αφηγηματικό επίπεδο και αν το μελετούσαμε με λογοτεχνικούς όρους είμαι σίγουρος ότι θα ανιχνεύαμε πολλά στοιχεία της ευρύτερης λογοτεχνίας «φορεμένα» μέσα του. Παρόλα αυτά δεν θα κινηθώ με τόση λεπτομέρεια. Προσωπικά διέκρινα ότι το τραγούδι έχει έναν μεγάλο δυναμισμό λόγω ευφυούς χρήσης της γλώσσας. Ο αφηγηματικός χαρακτήρας του τραγουδιού χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό ρήματα. Η χρήση ρημάτων τοποθετεί την αφήγηση μέσα στον χρόνο. Γεννά δηλαδή χρονικούς συνειρμούς στο μυαλό του αναγνώστη-ακροατή. Αυτό από μόνο του δεν είναι κάτι που θα μπορούσε να απογειώσει το κομμάτι άρα υπάρχει και κάτι άλλο. Αυτό το κάτι άλλο λοιπόν είναι το εξής.

Σε όλους τους στίχους που προηγούνται της επωδού αλλά ακόμη και στα ρήματα των τριών πρώτων στίχων της επωδού κανένα ρήμα δεν βρίσκεται σε ενεστώτα. Το τραγούδι μουσικά κορυφώνεται στους τρεις πρώτους στίχους της επωδού και στους δύο τελευταίους στίχους, η μουσική υποχωρεί και ο δημιουργός μας ρίχνει μια μεγάλη «σφαλιάρα» εισάγοντας τον ενεστώτα σε ένα τραγούδι
που καθ’ όλη τη διάρκειά του μας κρατούσε στον αόριστο. Εκεί που όλη η δράση ξετυλίχτηκε, ο δημιουργός μάς προσγειώνει με το ρήμα «είμαι» το οποίο είναι στην οριστική έγκλιση. Ταυτόχρονα μετά το «είμαι» έρχεται και το «να βρω» στην υποτακτική του αορίστου δείχνοντάς μας την δεινή θέση του αφηγητή αλλά και αποκαλύπτοντας μας τελικά ότι ο αφηγητής μιλάει σε εμάς. Αυτό μας κάνει να θέλουμε να βάλουμε στο στόμα μας τους στίχους θέλοντας να εκφραστούμε σαν να είμαστε εμείς ο αφηγητής και να θέλουμε εμείς να επικοινωνήσουμε με άλλους. Η αιφνίδια λοιπόν χρήση του ενεστώτα στο κομμάτι πιστεύω ότι είναι ένα ευφυές επίτευγμα του Γιάννη Μηλιώκα.

Πέρα όμως από αυτό θα ήταν ουσιώδες να παρατηρήσουμε και κάτι άλλο.
Το τραγούδι, μας μιλάει για έναν άνθρωπο που έζησε και πέρασε πολλά. Για έναν άνθρωπο που για κάποιον λόγο και με κάποιον τρόπο παρεκκλίνει της μέσης ανθρώπινης συμπεριφοράς ή σκέψης. Μας αφηγείται τι υπέμεινε και γιατί το υπέμεινε. Δηλαδή ο δημιουργός μας παρουσιάζει αιτιοκρατικά τον κόσμο του παρουσιάζοντας αιτία-αποτέλεσμα. Αιτία όλων αυτών το «για το καλό μου», αποτέλεσμα τα γεγονότα που ανά στίχο μας περιγράφει. Η συνεχής επανάληψη της φράσης «για το καλό μου» δείχνει με πόση αμφισβήτηση ο αφηγητής δέχεται όσα του συνέβησαν. Σαν να υπάρχει μια υποβόσκουσα ειρωνεία σχετικά με το αν όσα του συνέβησαν ήταν τελικά για το καλό του. Η αμφισβήτηση δηλαδή των γεγονότων έστω κι αν έγιναν αποδεκτά έστω και με το ζόρι.
Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν με τον ενεστώτα, μάς λέει ότι αυτή τη στιγμή βρίσκεται στον θάλαμο 9 και μας τα λέει όλα από εκεί μέσα εβρισκόμενος σε μια, φωτογραφούμενη, φάση αναμόρφωσης της, παρεκκλίνουσας, σκέψης ή συμπεριφοράς του την οποία, αναμόρφωση, αμφισβητεί διάχυτα μέσα στο τραγούδι.
Υπάρχουν άραγε άλλα στοιχεία που θα άξιζε να σημειώσουμε;

Θέλω να καταθέσω το εξής και ίσως να είναι τυχαίο. Ίσως όμως και να γεννήθηκε υποσυνείδητα στο μυαλό του δημιουργού. Όπως και να ΄χει θα ήθελα να το υπογραμμίσω. Προσέξτε τα παρακάτω.

Οι στίχοι «κατακλείδα» της επωδού:

και είμαι στο θάλαμο εννιά για το καλό μου
στην ηρεμία για να βρω τον εαυτό μου

Όπως προανέφερα ο αφηγητής-πρωταγωνιστής του τραγουδιού βρίσκεται σε κατάσταση αναμόρφωσης λόγω ιδιάζουσας συμπεριφοράς (έτσι όπως φωτογραφίζεται στο τραγούδι)
.
Παρατηρείστε ότι η αναμόρφωσή του γίνεται σε έναν θάλαμο, στον θάλαμο 9, στην ηρεμία.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι η ανθρώπινη κύηση της βιολογικής διαμόρφωσης ενός εμβρύου στη μήτρα (θάλαμο) διαρκεί 9 μήνες (όπως όλοι γνωρίζουμε), σε ένα ήσυχο περιβάλλον.

Πολλοί μπορεί να σκεφτούν ότι ο συνειρμός είναι τυχαίος. Ίσως. Προσωπικά πιστεύω ότι συσχετίζεται με το υποσυνείδητο του δημιουργού και δεν είναι τυχαίο, μετρικά θα μπορούσε να μπει και η λέξη «επτά» και η λέξη «οκτώ» και με χρήση συνίζησης θα μπορούσαν να μπουν πολλές ακόμα.

Η επωδός «κατακλείδα»

Για το καλό μου για το καλό μου
έχει μουδιάσει το κορμί και το μυαλό μου
ενέσεις χάπια ηλεκτροσόκ για το καλό μου
σήμερα πήρανε νεκρό τον διπλανό μου
ενώ παλεύω για να βρω τον εαυτό μου
κι έχω κρυμμένο το σουγιά για το καλό μου

Σε αυτή την επωδό, με την οποία τελειώνει το τραγούδι, έχει προστεθεί ένας στίχος. Τεχνικά η αρτιότητα παραμένει. Ο δημιουργός κλείνει με «ενέσεις» ενεστώτα δείχνοντάς μας, ότι υπομένει όλα αυτά που στο πίσω μέρος του μυαλού του αμφισβητεί και ταυτόχρονα αποκαλύπτει τον δυναμισμό του καθώς μας δίνει να καταλάβουμε ότι η αμφισβήτησή του δεν αποτελεί μόνο θεωρία. Μας αποκαλύπτει ότι έχει κρυμμένο έναν σουγιά αφήνοντας να εννοηθεί ότι έχει αντίληψη όσων συμβαίνουν και αν και όταν χρειαστεί θα κάνει χρήση του σουγιά απέναντι σε όσα μέχρι τώρα επίτρεψε εκείνος να του συμβούν (ιδού η έμπρακτη αμφισβήτηση που προαναφέραμε).

Συμπέρασμα κριτικής προσέγγισης:
Ένα ευφυές και κορυφαίο, διδασκαλικό έργο στιχουργικής που παντρεύτηκε με μια ταιριαστή δραματική μουσική επένδυση και αποτελεί διαχρονικό κομμάτι για μελέτη και εποικοδομητικό στοχασμό.

Σας ευχαριστώ για τον χρόνο σας.

Δεν υπάρχουν σχόλια: